Thứ Th 3,
02/06/2026
Đăng bởi Truyền Thông Thương Khó
Tương quan giữa đức tin và lý trí theo quan niệm của Thánh Tôma Aquinô
Theo tư tưởng của thánh Tôma Aquinô (1225 – 1274) đức tin và lý trí được nhìn nhận là hai thứ ánh sáng, hai hình thức tham dự khác nhau vào chính ánh sáng thần linh để nhờ đó con người nhận thức được chân lý của thế giới hữu hình, đồng thời điều hướng cuộc sống của mình, ngõ hầu vươn tới nhận biết chính nguồn mạch và nền tảng tối hậu của mọi thứ chân lý, là chính Thiên Chúa.
Thánh Tôma đã phân biệt hai loại chân lý về mầu nhiệm Thiên Chúa. Một số chân lý về Thiên Chúa vượt quá mọi khả năng của lý trí con người, như mầu nhiệm Một Chúa Ba Ngôi hay mầu nhiệm Nhập Thể. Thánh nhân gọi đây là thần học “trời cao”. Bên cạnh đó, một số chân lý khác lý trí tự nhiên có thể vươn tới như Thiên Chúa hiện hữu, Thiên Chúa duy nhất, thánh thiện, khôn ngoan… Đối với các chân lý thuộc thể loại này, ngay cả các triết gia cũng đã có thể chứng minh được bằng ánh sáng của lý trí tự nhiên. Vì thế chúng được gọi là thần học tự nhiên hay thần học “đất thấp”.
Để nhận thức, con người phải khởi đi từ kinh nghiệm giác quan tới nhận thức lý tính, rồi đến tiến trình hình thành khái niệm và các phán đoán. Đây là công trình phối hợp nhịp nhàng của các giác quan ngoại, các giác quan nội và trí năng. Như thế con người chỉ có thể nhận thức được cách gián tiếp các thực tại khả tri nhờ những dữ kiện được quan năng cảm giác thụ nhận. Vì lẽ đó mà chúng ta chỉ có thể nhận thức được Thiên Chúa thông qua trước hết là các hữu thể hữu hạn mà giác quan chúng ta trực tiếp kinh nghiệm được trong vũ trụ tạo thành này. Để hiểu biết Thiên Chúa, chúng ta không còn cách nào khác là phải khởi phát từ các thụ tạo hữu hạn quanh ta, tức là đi từ hệ quả ngược lên tới nguyên nhân. Ta chỉ có thể biết được rằng tất yếu phải có một Thiên Chúa Sáng Tạo là nguyên nhân và là cứu cánh của muôn vật muôn loài. Thậm chí bằng phương pháp loại suy, ta có thể nói về những phẩm tính tất thiết của Thiên Chúa như tốt lành, khôn ngoan, toàn năng… nhưng ta cũng phải chấp nhận rằng Thiên Chúa cao cả muôn trùng bao la siêu vượt trên hết những gì chúng ta cố gắng truy tìm, biểu đạt và phóng chiếu về Ngài. Khả năng của lý trí con người không thể nói hết được về Thiên Chúa, vì cho dẫu chúng ta được tạo dựng theo hình ảnh Ngài nhưng chúng ta vốn không phải những hình ảnh hoàn hảo tuyệt đối về Ngài. Duy chỉ một mình Đức Giêsu Kitô, Ngôi Lời Nhập Thể, là Con Thiên Chúa và là chính Thiên Chúa mới có thể nói cho chúng ta về Cha của Ngài. Trí năng con người không thể múc cạn được tính khả tri của Thiên Chúa và cũng không tài nào diễn tả và biểu đạt hết sự phong phú thiên hình vạn trạng của Ngài. Trước viễn tượng này, lý trí con người được mời gọi mở ra với mặc khải siêu nhiên, trong đó Thiên Chúa tỏ bày cho lý trí những bí nhiệm của chính đời sống Thiên Chúa cũng như vận mệnh của con người và của toàn thể vũ trụ tạo thành này.
Thiên Chúa mặc khải cho con người các chân lý mà lý trí chúng ta không tài nào có thể tự mình khám phá được. Lý do căn bản là vì yêu thương, Thiên Chúa đã tự do mời gọi con người tham dự cách nhưng không vào đời sống siêu nhiên của chính Ngài. Việc mặc khải các mầu nhiệm cũng giúp con người hiểu được rằng Thiên Chúa siêu vượt ngàn trùng khả năng nhận thức tự nhiên của con người, để từ đó con người không còn ảo tưởng là mình có thể hoàn toàn hiểu biết được huyền nhiệm Thiên Chúa. Mặc khải siêu nhiên cũng đòi hỏi con người có một thái độ khiêm tốn trước chân lý. Theo thánh Tôma, niềm vui lớn nhất của con người là nhận thức được đối tượng càng vĩ đại và hoàn hảo bao nhiêu thì hạnh phúc càng lớn lao và viên mãn bấy nhiêu. Cũng theo ngài, các chân lý hữu lý không bao giờ mâu thuẫn với chân lý mặc khải, bởi lẽ ánh sáng của lý trí và ánh sáng của đức tin cùng có một nguồn mạch duy nhất là chính Thiên Chúa.
Lý trí là ánh sáng tự nhiên, vốn thuộc về con người theo đòi buộc tự nhiên của bản tính từ khi sinh ra. Đức tin là ánh sáng siêu nhiên, đây là một sự tham dự vào nhận thức của Thiên Chúa về chính bản thân Ngài và về tất cả thế giới thụ tạo. Ánh sáng này là hồng ân nhưng không Thiên Chúa ban tặng cho con người để giúp lý trí thấy được xa hơn cũng như khám phá sâu rộng hơn vẻ đẹp tuyệt diệu của vũ trụ tạo thành, để từ đó với ý thức và tự do, con người đoực mời gọi bước vào trong tương quan và trong đời sống siêu nhiên mà Thiên Chúa muốn ngay từ thuở tạo thiên lập địa.
“Chính vì tư tưởng vĩ đại của mình mà thánh Tôma luôn luôn được Giáo Hội đặt để một cách đích đáng làm tôn sư của tư tưởng và gương mẫu để nghiên cứu học hỏi thần học cho đúng đắn. […] Không chút hoài nghi, thánh Tôma đã có với mức độ cao nhất lòng can đảm của chân lý, có sự tự do của trí tuệ giúp người đương đầu với những vấn đề mới, sự đoan trang tri thức của kẻ không để cho Kitô giáo bị ô nhiễm bởi triết học ngoại giáo, dù không tiên thiên chối bỏ triết học ấy. Đó là lý do vì sao người nổi bật trong lịch sử tư tưởng Kitô giáo như vị tiên phong trên con đường mới của triết học và của văn hóa phổ quát. Trung tâm điểm, hạt nhân, nếu có thể nói như thế, của giải đáp mà với trực kiến ngôn sứ và lỗi lạc người đưa ra cho vấn đề tương quan mới giữa lý trí và đức tin, là phải dung hòa tính cách phàm tục của thế giới và tính cách triệt để của Tin Mừng, như vậy là tránh được khuynh hướng phản thiên nhiên, chối bỏ thế giới và những giá trị của nó, nhưng không vì thế mà xúc phạm đến những yêu sách tối cao và bất khuất của lãnh vực siêu nhiên” (Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II, Thông điệp Đức tin và lý trí, số 43).
Juse Martino di Cristo Bùi Tấn Tài, C.P.
